Mchakato wa Uandaaji wa Viwango vya Tanzania Uandaaji wa Viwango vya Tanzania ni mchakato wa kimfumo unaohusisha hatua mbalimbali zinazolenga kuhakikisha kuwa viwango vinavyoandaliwa vinazingatia maridhiano ya wadau, usahihi wa kitaalamu na mahitaji ya soko. Kwa kawaida, mchakato huu unahusisha hatua kuu sita, zinazoishia katika kuchapishwa na kutangazwa rasmi kwa kiwango husika katika Gazeti la Serikali. Muundo huu wa hatua unalenga kuhakikisha kuwa kila kiwango kinachoandaliwa kinazingatia mahitaji ya kiufundi, maoni na maridhiano ya wadau husika, pamoja na matakwa ya kisheria. Kila hatua ina mchango muhimu katika kuhakikisha kuwa kiwango kinachotokana na mchakato huo ni sahihi kitaalamu, kinaendana na mahitaji yaliyopo na kinafaa kwa matumizi yaliyokusudiwa.

Nani Anayehusika na Uandaaji wa Viwango?

Shirika la Viwango Tanzania (TBS) lina jukumu la kuratibu na kusimamia uandaaji, upitishaji na utekelezaji wa viwango vya kitaifa nchini Tanzania. Viwango huandaliwa kupitia Kamati za Kiufundi (Technical Committees – TCs), zinazoundwa na wawakilishi kutoka makundi mbalimbali ya wadau husika, wakiwemo wazalishaji, wachakataji, walaji, watafiti na wasimamizi wa sheria na kanuni. Ushirikishwaji huu wa wadau, unaozingatia maridhiano, huhakikisha kuwa viwango vinakidhi mahitaji ya kitaifa huku vikiendana na matakwa ya viwango vya kikanda na kimataifa, pale inapohusika.

Tanzania hutumia mfumo wa uandaaji wa viwango unaoanzia ngazi ya chini kwenda ngazi za juu (bottom-up approach), ambapo watumiaji wa viwango hushirikishwa kikamilifu katika mchakato wa uandaaji wake. Mfumo huu hulenga kuhakikisha kuwa viwango vinavyotengenezwa vinaendana na mahitaji halisi, vinaweza kutekelezeka na vinakubalika sokoni. Ili kuhakikisha kutopendelea upande wowote, kila Kamati ya Kiufundi huongozwa na mwenyekiti kutoka taasisi au kundi lisilo na mgongano wa maslahi. Aidha, mwakilishi wa TBS huteuliwa kuwa Katibu wa Kamati, akiwa na jukumu la kuratibu masuala ya kiutawala na kiufundi ili kuwezesha utekelezaji mzuri wa mchakato wa uandaaji wa viwango.

1. Hatua ya Pendekezo

Uandaaji wa Kiwango kipya cha Tanzania huanza katika hatua ya pendekezo, ambapo wadau mbalimbali wanaweza kuwasilisha mapendekezo rasmi ya uandaaji wa viwango. Wadau hao ni pamoja na wazalishaji, watoa huduma, walaji, wajumbe wa Kamati za Kiufundi zilizopo, wizara za Serikali, taasisi na mashirika mbalimbali, pamoja na mashirika yasiyo ya kiserikali (NGOs).

a) Mapendekezo yanaweza kuwasilishwa kwa njia ya kielektroniki kupitia Mfumo Jumuishi wa Usimamizi wa Viwango, Uhakiki wa Ubora, Metrologia na Upimaji wa TBS (iSQMT), au kwa maandishi kupitia kwa Mkurugenzi Mkuu wa TBS.

b) Baada ya kupokea au kubaini pendekezo la kazi mpya ya uandaaji wa kiwango, Katibu wa Kamati ya Kiufundi aliyeteuliwa huratibu tathmini na upangaji wa vipaumbele vya pendekezo hilo kwa kuzingatia taratibu husika za uandaaji wa viwango.

c) Baada ya kukamilika kwa tathmini na upangaji wa vipaumbele, pendekezo la kazi huwasilishwa kwa mamlaka husika kwa ajili ya kuidhinishwa. Baada ya kuidhinishwa, kazi hiyo huendelea katika hatua ya maandalizi na kufuatiwa na hatua nyingine za uandaaji wa kiwango.

2. Hatua ya Maandalizi

Katika hatua hii, Kamati ya Kiufundi iliyoteuliwa huandaa Rasimu ya Kazi (Working Draft – WD) ya kiwango kinachopendekezwa, kwa kuzingatia taratibu na kanuni zilizowekwa za uandaaji wa Viwango vya Tanzania. Baada ya kuandaliwa, rasimu hiyo husambazwa kwa wajumbe wa Kamati ya Kiufundi ili waipitie na kujiandaa kabla ya kufanyika kwa kikao cha Kamati.

1. Hatua ya Kamati ya Kiufundi

Katika hatua hii, Kamati ya Kiufundi (TC) hupitia na kujadili Rasimu ya Kazi (Working Draft – WD), ambayo katika hatua hii huitwa Rasimu ya Kamati (Committee Draft – CD). Katibu wa Kamati hujumuisha marekebisho yanayotokana na maamuzi na maazimio ya kikao cha Kamati ili kuwezesha uandaaji wa rasimu yenye ubora wa kitaalamu na inayokubalika kwa maridhiano ya wajumbe.

Baada ya Kamati ya Kiufundi kuidhinisha rasimu hiyo, huwasilishwa katika hatua ya Mapitio ya Umma ili kupata maoni kutoka kwa wadau husika.

1. Hatua ya Mapitio ya Umma

Hatua ya Mapitio ya Umma inalenga kuimarisha uwazi na kuhakikisha kuwa wadau wengi iwezekanavyo wanapata fursa ya kutoa maoni kuhusu rasimu ya kiwango kinachopendekezwa. Rasimu ya Kamati husambazwa kwa taasisi na idara husika kwa ajili ya mapitio na utoaji wa maoni. Wadau hao wanaweza kujumuisha wajumbe wa Kamati za Kiufundi, wazalishaji, watoa huduma, idara husika za TBS, zikiwemo Idara za Huduma za Upimaji, Uhakiki wa Ubora na Uagizaji na Usafirishaji wa Bidhaa, mashirika mengine ya kitaifa ya viwango, pamoja na taasisi husika za nje ya nchi.

Aidha, rasimu hiyo huwasilishwa kwa Shirika la Biashara Duniani (WTO) kupitia utaratibu wa kutoa taarifa unaotumika chini ya Mkataba wa WTO kuhusu Vikwazo vya Kiufundi katika Biashara (Agreement on Technical Barriers to Trade – TBT). Utaratibu huu huimarisha uwazi na kuzipa nchi wanachama wa WTO fursa ya kuwasilisha maoni yao kuhusu rasimu husika.

• Barua rasmi ya utangulizi na fomu sanifu ya kuwasilisha maoni huambatanishwa na Rasimu ya Kamati. Wadau wanaopenda kutoa maoni hupewa muda wa hadi siku 60 kuwasilisha maoni yao.
• Baada ya kukamilika kwa kipindi cha mapitio ya umma, maoni yaliyopokelewa huzingatiwa na kushughulikiwa kwa mujibu wa taratibu husika. Baada ya kupata idhini inayohitajika, Rasimu ya Kamati iliyofanyiwa marekebisho huendelea katika hatua inayofuata ya mchakato wa uandaaji wa kiwango.

1. Hatua ya Uidhinishaji na Uchapishaji

Katibu wa Kamati ya Divisheni aliyeteuliwa huwasilisha Rasimu ya Mwisho ya Kiwango cha Tanzania (Final Draft Tanzania Standard – FTZS) kwa Kamati ya Divisheni husika kwa ajili ya mapitio na kuidhinisha mapendekezo ya kuiwasilisha kwa Bodi ya Wakurugenzi (Board of Directors – BoD). Hatua ya Kamati ya Uidhinishaji ya Bodi ya Wakurugenzi ni hatua ya pili kutoka mwisho katika mchakato rasmi wa uidhinishaji wa Kiwango cha Tanzania.

Hata hivyo, iwapo mapendekezo au maamuzi ya Bodi ya Wakurugenzi yataathiri maudhui ya kiufundi ya rasimu ya kiwango, rasimu hiyo hurudishwa kwa Kamati ya Kiufundi husika kwa ajili ya kuzingatiwa upya. Kamati hiyo hutakiwa kuipitia tena rasimu kwa kuzingatia mapendekezo ya Bodi na kushughulikia masuala yoyote ya kiufundi ambayo bado hayajatatuliwa. Baada ya marekebisho kukamilika, rasimu iliyorekebishwa huwasilishwa tena kwa Bodi ya Wakurugenzi katika kikao kinachofuata kwa ajili ya kuzingatiwa.

Baada ya kuidhinishwa, Bodi ya Wakurugenzi hupendekeza kiwango hicho kwa Waziri mwenye dhamana ya masuala ya Viwanda na Biashara kwa ajili ya kutangazwa rasmi katika Gazeti la Serikali. Baada ya kutangazwa rasmi, kiwango hicho huchapishwa katika Orodha ya Viwango vya Tanzania (Tanzania Standards Catalogue) kama Kiwango rasmi cha Tanzania.

1. Tanzania na Mapitio ya Viwango

Baada ya kuchapishwa, Viwango vya Tanzania hupitiwa kwa utaratibu maalumu miaka mitano baada ya kuchapishwa, au kabla ya muda huo endapo kutatokea uhitaji. Lengo la mapitio hayo ni kutathmini iwapo viwango husika bado vinafaa na vinaendana na mahitaji ya sasa ya soko, matakwa ya kisheria na udhibiti, pamoja na maendeleo ya kisayansi na kiteknolojia.

Kutegemeana na matokeo ya mapitio, kiwango kinaweza kuthibitishwa kuendelea kutumika bila mabadiliko, kufanyiwa marekebisho ya jumla, kufanyiwa marekebisho ya sehemu, au kuondolewa rasmi.